लेखक : उमेश चौलागाईं
नेपालको पूर्वी हिमाली र पहाडी शृङ्खलाको काखमा एउटा यस्तो पदमार्ग छ, जसले केवल पाइलाहरू मात्र डोहोर्याउँदैन, बरु एउटा सिङ्गो सभ्यता, संस्कृति र आर्थिक भविष्यको मार्गचित्र पनि कोर्छ। त्यो हो मुन्धुम ट्रेल (Mundhum Trail)। नेपालको पूर्वी पहाडी शृङ्खलामा अवस्थित मुन्धुम ट्रेल (Mundhum Trail) पछिल्लो समय पर्यटन, संस्कृति र आर्थिक समृद्धिको नयाँ केन्द्रबिन्दु बनेको छ। भोजपुर, खोटाङ, सोलुखुम्बु र संखुवासभाको सिमानामा फैलिएको यो पदमार्गले केवल हिमालको दृश्यावलोकन मात्र गराउँदैन, बरु किराँत सभ्यताको गहिरो इतिहास र भविष्यको समृद्धिलाई पनि एउटै सूत्रमा उनेको छ। यो पदमार्गको नाम किराँतहरूको पवित्र धर्मग्रन्थ 'मुन्धुम' बाट राखिएको हो। मुन्धुममा उल्लेख भएका ऐतिहासिक स्थलहरू, ऋषिमुनि र पुर्खाहरूले हिँडेका प्राचीन बाटोहरूलाई नै आधुनिक पदमार्गको रूप दिइएको हो। शताब्दीयौंदेखि किरात पुर्खाहरूले यही रुट हुँदै गोठाला, धार्मिक यात्रा र साकेला उभौली चाड मनाउँदै आएका थिए। केही इतिहासकारहरूका अनुसार सगरमाथा आरोहणको समयमा पनि यो क्षेत्रको केही भाग प्रयोग भएको थियो।
प्राचीन किरात समुदायको पवित्र मौखिक ग्रन्थ 'मुन्धुम' नामबाट प्रेरित मुन्धुम ट्रेल पूर्वी नेपालको नयाँ पर्यटकीय गन्तव्य बन्दै गएको छ। यो ट्रेल जनवरी
२०१८ मा नेपाल सरकारले औपचारिक रूपमा उद्घाटन गरेको थियो भने जनवरी ५, २०१९ मा ट्रेकिङ रुटको रूपमा आधिकारिक थियो।
२०१८ मा नेपाल सरकारले औपचारिक रूपमा उद्घाटन गरेको थियो भने जनवरी ५, २०१९ मा ट्रेकिङ रुटको रूपमा आधिकारिक मान्यता दिइएको थियो।
यसको मुख्य सुरुवात चखेवा भञ्ज्याङ (खोटाङ र भोजपुरको सीमा) बाट हुन्छ। केही रुट तावाभन्ज्याङ (साकेला गाउँपालिका-३) बाट पनि सुरु हुन्छ। ट्रेलको कुल लम्बाइ करिब ८० किलोमिटर (केही स्रोत अनुसार १०० किमी सम्म) छ।
समुद्री सतहबाट २,००० मिटरदेखि ४१६५मिटर (सिलिचुङ डाँडाः ४१६५ मि) सम्मको उचाइमा रहेको यो ट्रेललाई 'सांस्कृतिक पदमार्ग' का रूपमा चिनिन्छ। घना रोडोडेन्ड्रन जंगल, अल्पाइन घाँसे मैदान, हिमाली दृश्य (एभरेष्ट, कञ्चनजङ्घा, मकालु लगायत) र रेड पाण्डाको बासस्थान पनि यस पदमार्गमा रहेका छ।
मुन्धुम ट्रेलको निर्माण कुनै एक निकायको प्रयासले मात्र सम्भव भएको होइन। यसमा स्थानीय तह, प्रदेश सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूको उदाहरणीय त्रिपक्षीय साझेदारी छ। भोजपुरको टेम्केमैयुङ र साल्पासिलिछो गाउँपालिका तथा खोटाङको साकेला गाउँपालिकाले यसको नेतृत्व गरिरहेका छन्। विशेष गरी संयुक्त राष्ट्र संघीय विकास कार्यक्रम (UNDP) अन्तर्गतको 'जीविकोपार्जनका लागि दिगो पर्यटन पुनरुत्थान परियोजना' (STLRP) ले यसको भौतिक पूर्वाधारमा ठूलो प्राविधिक र आर्थिक सहयोग गरेको छ। मैयुङ-टेम्के-सल्पा-सिलिचुङ पर्यटन प्रवर्धन केन्द्रले पनि ट्रेलको प्रवर्धनमा सक्रिय भूमिका खेलिरहेको छ।
ट्रेलको विकासमा तीन तहका सरकार (स्थानीय, प्रदेश र संघीय), कोशी प्रदेश सरकार, नेपाल पर्यटन बोर्ड र स्वीस सरकार/स्वीस विकास सहयोग (SDC) को महत्वपूर्ण सहकार्य छ। लगानीको हिस्सा स्थानीय सरकार ३०%, प्रदेश सरकार ३५% र स्वीस साझेदार ३५% रहेको छ।
१. सांस्कृतिक र प्राकृतिक पर्यटनको संगम
मुन्धुम ट्रेल केवल एउटा हिँड्ने बाटो मात्र होइन। यो त भोजपुर, खोटाङ, सोलुखुम्बु र संखुवासभाको सिमानामा फैलिएको प्राकृतिक र सांस्कृतिक खुल्ला सङ्ग्रहालय हो। टेम्के डाँडाबाट सुरु भएर मैयुङ, हाँसपोखरी हुँदै ऐतिहासिक सिलिचुङ (४,१६५ मि) र किरात समुदायको पवित्र ताल सालपा पोखरी (३,७५० मि) सम्म पुग्ने यो मार्गमा पर्यटकहरूले लालीगुराँसका जङ्गल, चौंरी र भेडाका गोठहरू, र विश्वका सर्वोच्च हिमालहरू (सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, मकालु, ल्होत्से) को स्पष्ट दृश्य देख्न पाउँछन् ।
२. अवसरको खानीः पर्यटनमार्फत आर्थिक समृद्धि
मुन्धुम ट्रेलको प्रचार-प्रसारले गर्दा स्थानीय स्तरमा आर्थिक समृद्धिको नयाँ ढोका खुलेको छ। यसले सिर्जना गरेका मुख्य अवसरहरू निम्न छन्ः
'होमस्टे' र ग्रामीण अर्थतन्त्रः परम्परागत घरहरू अहिले 'होमस्टे'मा परिणत भएका छन्। यसले गर्दा गाउँका महिला र वृद्धवृद्धाहरूले आफ्नै आगनमा आम्दानीको स्रोत फेला पारेका छन्। कोदोको ढिंडो, अर्गानिक परिकार र स्थानीय उत्पादनले उचित मूल्य पाउन थालेका छन्।
रोजगारीको सिर्जनाः विदेशी र आन्तरिक पर्यटकको आगमन बढेसँगै स्थानीय युवाहरूले 'गाइड' र 'पोर्टर' का रूपमा प्रत्यक्ष रोजगारी पाएका छन्। यसले वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवाको संख्यालाई कम गर्न मद्दत पुर्याउनेछ।
स्थानीय उत्पादनको ब्रान्डिङः भोजपुरे खुकुरी, राडी-पाखी, चोयाका सामानहरू र अलैंची, ओखर जस्ता नगदे बालीहरूको बजारीकरणमा यो ट्रेलले ठूलो भूमिका खेलेको छ।
३. विद्यमान चुनौतीहरू
मुन्धुम ट्रेलमा सम्भावनाका ढोकाहरू खुले पनि यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बनाउन केही चुनौतीहरूलाई चिर्नु आवश्यक छः
भौगोलिक विकटता र यातायातः वर्षायाममा सडक सञ्जाल अवरुद्ध हुँदा पर्यटकलाई सुरुवाती बिन्दुसम्म पुग्न कठिन हुने गरेको छ।
आवास र खानपानको अभावः 'हाई अल्टिच्यूड' क्षेत्रमा पर्याप्त होटल र व्यवस्थित लजहरूको अझै कमी महसुस गरिएको छ।
प्रविधि र सञ्चारः ट्रेलका कतिपय खण्डमा अझै पनि मोबाइल नेटवर्क र इन्टरनेटको भरपर्दो पहुँच पुग्न सकेको छैन।
दक्ष जनशक्तिको कमीः पर्यटकलाई अन्तर्राष्ट्रिय म हस्पिटालिटी सेवा दिन सक्ने तालिमप्राप्त जनशत्ति चुनौतीपूर्ण छ।
भौगोलिक विकटता र यातायातः वर्षायाममा सडक सञ्जाल अवरुद्ध हुँदा पर्यटकलाई सुरुवाती बिन्दुसम्म पुग्न कठिन हुने गरेको छ।
आवास र खानपानको अभावः 'हाई अल्टिच्यूड' क्षेत्रमा पर्याप्त होटल र व्यवस्थित लजहरूको अझै कमी महसुस गरिएको छ।
प्रविधि र सञ्चारः ट्रेलका कतिपय खण्डमा अझै पनि मोबाइल नेटवर्क र इन्टरनेटको भरपर्दो पहुँच पुग्न सकेको छैन।
दक्ष जनशक्तिको कमीः पर्यटकलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसारको हस्पिटालिटी सेवा दिन सक्ने तालिमप्राप्त जनशक्ति उत्पादन गर्नु चुनौतीपूर्ण छ।
४. भावी कार्यदिशा र आगामी योजना
यस पदमार्गलाई विश्वकै नमुना बनाउन अबका दिनमा निम्न कदमहरू चाल्नुपर्ने देखिन्छः
डिजिटल मार्केटिङ र ब्रान्डिङः सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट र डकुमेन्ट्रीहरू मार्फत मुन्धुम ट्रेललाई विश्वव्यापी रूपमा प्रचार-प्रसार गर्ने।
निजी लगानीको प्रोत्साहनः सरकारले निजी क्षेत्रका लगानीकर्ताहरूलाई सुविधायुक्त रिसोर्ट र टि-हाउसहरू खोल्न सहुलियत र प्रोत्साहन दिने।
एकीकृत प्याकेज निर्माणः यसलाई सगरमाथा क्षेत्र वा अन्य पर्यटकीय गन्तव्यसँग जोडेर लामो दूरीको पर्यटकीय प्याकेजहरू तयार पार्ने।
स्थानीय सीप प्रवर्द्धनः युवाहरूका लागि ट्रेकिङ गाइड र कुक सम्बन्धी
नियमित तालिमहरू सञ्चालन गरी स्थानीयलाई नै रोजगारीमा प्राथमिकता दिने।
वातावरणीय सञ्चालनः पर्यटन बढेसँगै हुनसक्ने व्यवस्थापनका लागि 'नो प्लास्टिक जोन' जस्ता नी साथ लागू गर्ने।
निष्कर्ष
मुन्धुम ट्रेलले केवल पर्यटन मात्र होइन, यस क्षेत्रको समग्र जीवनस्तर उकास्ने सपना बोकेको छ। यदि सरकार र निजी क्षेत्रले हातमा हात मिलाएर यसको प्रवर्द्धनमा लाग्ने हो भने, मुन्धुम ट्रेल नेपालकै प्रमुख पर्यटकीय हब बन्ने निश्चित छ। आफ्नै माटोमा बसेर स्वरोजगार बन्ने र आफ्नै मौलिकता बेचेर गर्व गर्न सकिने यो मार्ग वास्तवमै पूर्वको गौरव हो ।
