सन्जिप तिम्सिना
भोजपुर | अहिले देशभर दशैंको उल्लासमय वातावरण छ। विद्यालय, सरकारी तथा निजी कार्यालयहरूमा बिदा सुरु भएसँगै धेरै नेपालीहरूले आरामसँगै नयाँ ठाउँ घुम्ने योजना बनाउन थालेका छन्। यो चाडपर्व परिवार र साथीसँगको भेटघाट मात्र होइन, देशका सुन्दर स्थानहरूको भ्रमण गर्ने उत्कृष्ट अवसर पनि हो। यस्तै समयमा पछिल्ला वर्षहरूमा चर्चामा रहेको मुन्दुम पदमार्ग (Mundum Trail) देशभित्र र बाहिरका पर्यटकहरूको प्रमुख आकर्षण बन्दै गएको छ।
भोजपुर, खोटाङ, संखुवासभा र सोलुखुम्बु जिल्लालाई जोड्ने यो पदमार्गले नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सौन्दर्यलाई संसारभर परिचित गराउन सफल भएको छ। करिब १५६ किलोमिटर लामो यो ट्रेल किराँत समुदायको संस्कृति, इतिहास र परम्परालाई नजिकबाट अनुभव गर्न सकिने स्थानको रूपमा परिचित छ। यात्राका क्रममा हिमाल, पहाड र तराईको मिश्रित दृश्य, बिहानको सुस्घ smell of pine-covered hills र स्थानीय बासिन्दाको आत्मीय मुस्कान यात्रालाई अविस्मरणीय बनाउँछन्।
हालै स्थानीय तह र पर्यटन विकास समितिहरूको सक्रियतामा बाटो व्यवस्थापनमा सुधार आएको छ। यात्रुहरूका लागि खाने–बस्ने सुविधा, विश्रामका स्थान, र सूचना केन्द्रहरू स्थापना हुँदैछन्। भोजपुर, डाँडाबजार, सल्याङ, मझुवागढी, हिलेपाखा, च्याम्पा र सिलौटे हुँदै जाने मार्गमा अहिले होमस्टेहरू पनि थपिएका छन्। स्थानीयले पाहुनालाई परम्परागत परिकार — सेलरोटी, फापरको ढिँडो, सुकुटी, र मकैका व्यञ्जनले स्वागत गर्ने गर्छन्।
यो ट्रेलको अर्को विशेषता भनेको यसको सांस्कृतिक विविधता हो। किराँत समुदायका पुरातन परम्परा, मुन्दुम गीत र नाच, धार्मिक आस्था, र जीवनशैलीले यहाँको यात्रा अझै जीवंत बनाउँछन्। प्राकृतिक दृष्टिले पनि यो पदमार्ग अनुपम छ — हरियो वन, रोडोडेन्ड्रनका फुलले ढाकिएका पहाड, खोला–झरनाको संगीत र टाढाबाट देखिने हिमशृङ्खलाले यात्रा भरिनु आत्मिक शान्तिले भरिन्छ।
यो पदमार्ग भोजपुरको टेम्केमैयुङ गाउँपालिकाको चखेवा भञ्ज्याङबाट सुरु भएर धोत्रे भञ्ज्याङ, मैयुङ डाँडा, हाँसपोखरी, सातदोबाटो, रावाधाप, साल्पा भञ्ज्याङ हुँदै सिलिचुङ डाँडासम्म पुग्छ। फर्किने यात्रामा मैयुङ हुँदै सुन्तले र अन्ततः भोजपुर बजार पुगिन्छ। सामान्यतया सम्पूर्ण यात्रा ९ दिनमा पूरा गर्न सकिन्छ।
मार्गमा चखेवा भञ्ज्याङ, धोत्रे भञ्ज्याङ, सातदोबाटे, रावाधाम्प, साल्पा भञ्ज्याङ बासका लागि उपयुक्त ठाउँ हुन्। हालसम्म केही क्षेत्रमा सीमित खाना र बास सुविधा भएकाले पर्यटकले क्याम्पिङ ट्रेकको तयारीसहित यात्रा गर्न उपयुक्त मानिन्छ।
अग्ला हिमशृङ्खलाहरू, हरियाली वन, घाँसे मैदान र चौरी–भेडीका गोठले सजिएको दृश्य यस ट्रेलको मुख्य आकर्षण हो। किराँत राई समुदायको सांस्कृतिक पहिचान झल्काउने मन्दिर, स्मारक र परम्परागत घरहरूले यात्रालाई अझै अर्थपूर्ण बनाउँछन्।
मुन्दुम पदमार्गको नाम नै किराँत राईहरूको पवित्र ‘मुन्दुम’ संस्कारबाट लिइएको हो। यो पदमार्ग नेपाल सरकारले २०७५ सालमा घोषणा गरेको ‘नेपालका १०० पर्यटकीय गन्तव्य’ हरूमध्ये एक हो।
कोशी प्रदेश सरकार र स्वीस सरकारको साझेदारीमा यो पदमार्गको निर्माण भइरहेको छ । भोजपुरका चार र खोटाङका दुई स्थानीय तहमा फैलिएको यो परियोजना विशेष रूपमा टेम्केमैयुङ गाउँपालिकामा केन्द्रित छ।
गाउँपालिका अध्यक्ष सरोज बस्नेतका अनुसार आगामी आर्थिक वर्ष २०८१/८२ का लागि २ करोड रुपैयाँभन्दा बढी बजेट विनियोजन गरिएको छ। पर्यटकमैत्री बनाउने उद्देश्यसहित बाटो सुधार, सूचना केन्द्र, र दृश्यावलोकन स्थलहरू निर्माणमा ध्यान दिइनेछ।
गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष रमा देवी राईका अनुसार, चखेवामा निर्माणाधीन पर्यटन सूचना केन्द्र अन्तिम चरणमा पुगेको छ, जसले पदयात्रीहरूलाई आवश्यक जानकारी र मार्गनिर्देशन प्रदान गर्नेछ।
मुन्दुम पदमार्गलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा चिनाउनका लागि सन् २०२५ लाई “मुन्दुम ट्रेल भ्रमण वर्ष” घोषणा गरिएको छ। यस अभियानअन्तर्गत कम्तीमा १ लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य लिइएको गाउँपालिकाले जनाएको छ।
गत आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा १ करोड ९० लाख रुपैयाँको लागतमा सम्पन्न भएका संरचनाहरूको विवरण सार्वजनिक गरिएको छ। साथै, पदमार्गको प्रवर्द्धनका लागि आयोजित ‘राष्ट्रिय चित्रकला कार्यशाला’मा चित्रकारहरूले मुन्दुम क्षेत्रका विशेषतालाई क्यानभासमा उतारेका थिए।
मैयुङ–टेम्के साल्पा सिलिचुङ टुरिजम प्रोमोसन सेन्टरका अध्यक्ष रमेशकुमार राईका अनुसार, सात वर्षदेखि निरन्तर प्रचार–प्रसार हुँदै आएको ट्रेललाई सन् २०२५ मा आन्तरिक र बाह्य गरी एक लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्यसहित विशेष रूपमा प्रवर्द्धन गरिँदैछ।
पर्यटकहरूका लागि पदमार्ग पैदलयात्रा गर्ने उत्कृष्ट गन्तव्य भए पनि सडक विस्तारका कारण केही भागमा यसको प्राकृतिक स्वरूप प्रभावित भएको छ। मुन्दुम पदमार्ग निर्माण तथा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष पावीहाङ राईका अनुसार, “नेपालमा आउने अधिकांश विदेशी पर्यटक पैदलयात्राका लागि आउँछन्, त्यसैले यस्ता पदमार्गलाई सडक विस्तारले असर नगर्ने गरी संरक्षण गर्न जरुरी छ।”
उनका अनुसार यो ट्रेललाई सप्तकोशीदेखि सगरमाथा बेस क्याम्पसम्म विस्तार गर्न सकिने सम्भावना पनि अध्ययनको क्रममा छ, जसले यस क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरको ट्रेकिङ मार्गको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत पुर्याउनेछ ।
