सन्जिप तिम्सिना
संखुवासभा | संखुवासभाको चैनपुर बजार प्रवेशमा रहेको करूवा संखुवासभाको पहिचान हो ।संखुवासभा जिल्लाको ऐतिहासिक व्यापारिक केन्द्र चैनपुर केवल भौगोलिक सौन्दर्यका कारण मात्र होइन, यहाँ उत्पादन हुने प्रसिद्ध “चैनपुरे करुवा” का कारण पनि चर्चित छ।
चैनपुरे करुवा धातु (मुख्यत: तामा र पीतल) बाट हस्तनिर्मित पानी हाल्ने कलात्मक भाँडो हो। यसको विशेषता भनेको सुडौल आकार, सुन्दर नक्काशी र वैज्ञानिक हिसाबले बनाइएको टोंटी (नली) हो, जसले पानी ढाल्दा सजिलो हुन्छ।
चैनपुरे करुवामा स्थानीय कलाकारहरूले धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक प्रतीकहरू कोरेका हुन्छन्, जसले यसलाई सजावटी र धार्मिक महत्त्व दिएको छ।
करुवाको उत्पादन सयौँ वर्षदेखि चैनपुर क्षेत्रमा हुँदै आएको छ। यसलाई नेवार समुदायका धातुकर्मी (शिल्पकार) हरूले सुरुवात गरेको मानिन्छ।
करुवा घर–परिवारको दैनिक जीवन, धार्मिक पूजापाठ, विवाह–व्रतबन्ध जस्ता शुभकार्यमा अनिवार्य रूपमा प्रयोग हुने परम्परा आजसम्म जीवित छ।
चैनपुरे नगरपालिकाले २० लाख १६ हजारको करूवा बनाएको थियोे । दुईवटा ६ हजारका जस्ता पातालाई करुवाको आकारमा ठोकेर २० लाख २६ हजार झ्वाम पारेको भन्दै संखुवासभामा ब्यापक विरोध भएको भएको थियोे । पछि त्यसलाई पुनःस्थापना गरिएको छ ।
चैनपुरको करुवाको प्रसिद्धी यस्तो छ कि कुनै सभा समारोह होस् या पाहुनालाई मायाको चिनो दिनुपर्ने होस् सबैको रोजाइमा चैनपुरे करुवा पर्छ। घर सजावटका लागि पनि चैनपुरे करुवाको माग खुबै हुने गर्छ। मेहनतपूर्वक राम्रो काँसमा कुँदिएको चैनपुरे करुवाको सुन्दर बुट्टाले जो सुकैलाई पनि लोभ्याउँछ।
तर पछिल्लो समय करुवा बनाउने सिपमूलक कामको पुस्तान्तरण नहुँदा बनाउने दक्ष जनशक्ति र कच्चा पदार्थको अभावमा चैनपुरे करुवाको व्यवसाय घट्दो छ। यसले गर्दा करुवासँग नाम जोडिएको संखुवासभा जिल्लाको चैनपुरको परिचय कायम राख्न र यसको अस्तित्व जोगाउन निकै समस्या पर्न थालको छ। चैनपुरे करुवाको परिचय कायम राख्न चैनपुर नगरपालिकाले जिरोप्वाइन्टमा करुवाको प्रतिमा स्थापना गरिको छ ।
चैनपुर नगरपालिका संखुवासभाको कोशी प्रदेशमा अवस्थित एक ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले समृद्ध स्थान हो। यसलाई पाँच गाउँ विकास समिति—सिद्धकाली, सिद्धपोखरी, चैनपुर, वानेश्वर, खराङ— पछि नुन्धाकीलाई समेटेर २०७१/२०७३ मा स्थापना गरिएको हो ।
यसको क्षेत्रफल २२३.६९ वर्ग किलोमिटरसम्म फैलिएको छ र २०११ को जनगणना अनुसार जनसंख्या करिब २७,४६२ रहेको थियो ।
चैनपुरे करुवा एक विशिष्ट कलात्मक हस्तनिर्मित पानी मग हो जुन पैदानको क्रममा "पाइप–ट्याप" सहित intricately नक्काशी गरिएको हुन्छ। सयौं वर्षदेखि पूर्वी नेपालको मार्केटिङ तथा सांस्कृतिक सांकेतिक वस्तुको रूपमा परिचित छ ।
औद्योगिक संकट: अहिले करुवाको उत्पादन संकटपूर्ण अवस्थामा पुगेको छ। प्रमुख कारणहरूमा स्थानीय रूपमा कच्चा पदार्थ (जस्तै, काठको “गोल”) को अभाव, सामुदायिक वन व्यवस्थापनमा कठिनाइ, र दक्ष जनशक्ति अभाव समावेश छन्। एक व्यवसायी देबेन्द्र शाक्यले भने अनुसार, "माग धेरै भए तापनि, पर्याप्त कच्चा पदार्थ नभएकाले उत्पादन गर्न कठिन छ" ।
चैनपुरे करुवा मात्र घरेलु उपयोगको साधन नभएर धार्मिक समारोह तथा शुभ कार्यहरूमा सजावटका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो वस्तु संखुवासभाले आफ्नो पहिचानको रूपमा हेर्ने एउटा बनेको छ—झण्डै शताब्दीभन्दा लामो समयदेखि यात्रा अनुभवी पाहुनाहरूलाई "माया चिनो"को रूपमा हस्तान्तरण गरिन्छ ।करुवाको लोकप्रियता विदेशसम्म फैलिएको छ, तर उत्पादन पुर्याउन नसकिने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
चैनपुरे करुवा मात्र एक कलात्मक वस्तु होइन, यो संखुवासभाको सांस्कृतिक पहिचान र इतिहाससँग गाँसिएको एउटा प्रतीक हो। यसको संरक्षण र पुनरुत्थानका निम्ति: कच्चा पदार्थको उपलब्धता सुनिश्चित गर्न स्थानीय वन व्यवस्थापन सहज हुनु आवश्यक छ। हस्तनिर्माण कौशल (स्किल) विकासका लागि तालिम र प्रोत्साहन आवश्यक छ। सांस्कृतिक संरक्षणका उदेश्यले सरकारी तथा गैर–सरकारी निकायहरूले यसको संरक्षण तथा प्रचार–प्रसारको प्रयास गर्नुपर्ने देखिन्छ।
धार्मिक, ऐतिहासिक नामबाट अपभ्रंश हुँदै चैनपुर नामाकरण भएको मानिएको, साविक गौंडा तथा सदरमुकाम रहेको, संखुवासभा जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा अवस्थित प्राचीन ऐतिहासिक प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपुर्ण, शैक्षिक केन्द्रको रूपमा परिचित यस चैनपुर नगरपालिकाको पूर्वमा ताप्लेजुंग र तेह्रथुम जिल्ला, दक्षिण धर्मदेवी र मादी नगरपालिका, पश्चिममा भोजपुर जिल्ला र खाँदबारी नगरपालिका र उत्तरमा पाँचखपन नगरपालिका पर्दछन् ।
संखुवासभा जिल्लाका नगरपालिकाहरु मध्ये भूगोलका हिसाबमा सबैभन्दा ठुलो २२३ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकामा पौराणिक मान्यता अनुसार सतीदेवीको दायाँआखाँ पतन भएको पवित्र स्थलको रुपमा परिचित चैनपुरको सिद्धकाली मन्दिर, विश्वकै ठुलो प्राकृतिक शिवलिंग रहेको वालेश्वर गुफा, प्राकृतिक तथा धार्मिक स्थलहरु, वानेश्वर डाँडा तथा वानेश्वर मन्दिर लगायतको महत्वपुर्ण मठमन्दिरहरु, प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपुर्ण गुफापोखरी, भिरेश्वर गुफा, तातोपानी जस्ता प्राकृतिक धार्मिक एवं रमणीय स्थलहरु चैनपुरको गरिमा हुन् ।
साविकको पाँच गा.वि.स. सिध्दकाली, सिध्दपोखरी, चैनपुर, वानेश्वर र खरांग समेटिएर स्थापना भएको यस चैनपुर नगरपालिकामा २०७३ फागुनमा स्थानीय तहको संरचना घोषणा गर्दा नुनढाकी समेत समेटेको छ । उष्ण प्रदेशीयदेखि शितोष्ण प्रदेशसम्मको जलवायु तथा हावापानीको विविधतासंगै यस क्षेत्रमा जैविक तथा पर्यावरणीय विविधतामा धनी रहेको छ ।
यहाँका व्यवसायीले बनाएका वस्तुहरु मध्ये धातुको करुवा, चैनपुरको पर्याय बनिसकेको छ। ऐतिहासिक कालमा किराँतहरुको शासन रहेको यस स्थानलाई सो बेलामा गोलाबजार भनिने गरिएको पाइन्छ | नेपाल एकीकरण पश्चात पूर्व ६नं भनी चिनिने यस स्थानलाई सो वेलामा गोलाबजार भनिने गरिएको पाइन्छ। नेपाल-भोटबीचको अन्तिम युध्द यसै गढीबाट टिस्टासम्म पुगी लडेको इतिहास पाइन्छ ।
